BETÜL ÇOTUKSÖKEN´LE ‘KAVRAM’ KAVRAMI (2)

(Prof. Dr. Betül Çotuksöken’in Us Atayölyesi’nde yaptığı konuşmanın metnidir.)

Kültür ve eğitim. Hepimizin çok sık kullandığı daha harcıalem, çok değişik şekillerde değerlendirdiğimiz kavramlar. Özellikle kültür kavramı… Günümüzdeki gelişimleri, yeni açılımları dikkate aldığımız zaman bizi belki de en çok oyalayan kavramlardan bir tanesi kültür kavramı. Yüzyılımızda çok üzerinde duruluyor. Kültür felsefesi gibi bir disiplin var. İşte bu kültür felsefesinin de en temel kavramı olan kültür kavramının ta baştan beri yine çok değişik anlamları olduğunu biliyoruz. Bu konuda benim en çok severek okuduğum, okuttuğum veya tavsiye ettiğim Türkçe metinlerin başında Nermi Uygur’un Kültür Kuramı başlıklı çalışması gelir. Son derece önemli bir çalışmadır Kültür Kuramı. Bunalımdan Yaşama Kültürü adlı kitabında da yine aynı önem derecesinde de çeşitli belirlemeleri görürüz. Bir de onun dışında Ionna Kuçuradi’nin Uludağ Konuşmaları adlı kitabında Kültür ve Kavramları adlı yazısı çok etkileyicidir. Hatta o kitabın içine baktığımızda Ahlak ve Kavramları, Özgürlük ve Kavramları… bakın nasıl bir imge uyandırıyor kafamızda yazı başlıkları?

Herhangi bir terimi kavramsal arka planı bir çoğunluk içerisindedir. Tek bir anlamı, tek bir kavramsal yapısı söz konusu değildir. Birden çok kavramı vardır. Kavramlaştırmalar farklı farklı olabilir. Dolayısıyla dil bağlamında siz aynı sözcüğü kullanırsınız ama aynı sözcüğe birbirinden farklı birçok anlam yükleyebilirsiniz. Özellikle dış dünyada birebir karşılığı olmayan kavramlar ve terimler için böyledir ve işin zor tarafı da budur. İnsanların aralarındaki anlaşmazlıkların temeli de budur bir noktada. Çünkü şuna benim bardaktan başka bir şey demem oldukça güç açıkçası. Başka dillerde söylerim ama yine ben bardak derim aslında. Ama kültür dendiği zaman, eğitim dendiği zaman, dış dünyada bire bir referans noktası olmadığı için benim orada öne çıkardığım, anladığım şey, yanımdakinin veya karşımdakinin anladığından farklı olabilir. Zorluk burada.

İnsanların bana kalırsa en büyük sıkıntısı tıpkı biraz önce Kant örneğinde idealizm dendiğinde çağdaşlarıyla anlaşamayışı bununla bağlantılı. Hatta öyle deniyor ki Kant için o sırada: “Her şeyi kırıp döken Kant…” Realizmi, idealizmi, her türlü deyimi, kavramların tarihini allak bullak ediyor. Ve büyük bir meydan okumayla karşısına çıkıyor insanların. Çok büyük bir kırılma noktası bu anlamda da. Ama, İdealizm dediğimiz şey bardak gibi, şişe gibi kalem gibi bir şey değil. Dış dünyada bir başvuru noktası yok bunun. Aynı şey kültür kavramı ve eğitim kavramı için de söz konusu. Eğitimden ne anladığımız, kültürden ne anladığımız. Ama en zoru da zannediyorum kültürle ilgili olanı. Hatta bunu şöyle bir genişlemeyle de daha iyi anlatabiliriz birbirimize: Bilimlerle bağı içerisinde insan ve toplum bilimlerindeki tartışmalar doğa bilimlerinde yapılan tartışmalardan çok daha muğlak ya da belirsizdir. Hatta bilim midir değil midir tartışmaları hala sürdürülmektedir, insan ve toplum bilimleri ve bağlantısı içerisinde. Ne deriz hatta: doğa bilimlerinin nesnesi ile insan ve/veya toplum bilimlerinin nesnesi yapıca birbirinden çok farklı olduğu için çok büyük zorluklar vardır, deriz.

Bazılarına göre bilim tabiri kullanılamaz. İpe sapa gelmez sözler yığınıdır hatta insan ve toplum bilimleri. Bazılarına göre de bilim adı kazandırılsa bile, doğa bilimleri gibi kurgulanmaya çalışılır insan ve toplum bilimleri. Tıpkı doğa bilimlerinde olduğu gibi kurgulansın istenir. Çünkü o zaman ancak bilim adını almaya hak kazanacaktır gibi bir takım bakış açıları vardır. Şimdi kültür söz konusu olduğunda özellikle bunu çok net bir biçimde görebiliyoruz. Biraz önce adını anmış olduğum yazılardan mesela Kuçuradi’nin yazısına göre tekil anlamında kültür, çoğul anlamında kültür belirlemesi vardır. Yine Nermi Uygur’un belirlemesine göre de tek kişi bağlamında kültür, ulus bağlamında kültür belirlemesi vardır; Kültür Kuramı adlı kitabındaki o ayrıntılı yazısından çıkaracak olursak.

Peki daha net bir şeyler söylemeye kalkarsak kültür sözcüğü veya kültür kavramı nelerin paydasını göstermek üzere kullanılan bir kavramdır? İnsanoğlunun yarattığı her şey deriz değil mi? Kültür doğa karşıtlaşması içerisinde ele alırız. O zaman da Hegel’in dediği gibi veya günümüzde bazı filozofların üzerinde durduğu kültürü bütün yaratmış olduğumuz, ortaya koymuş olduğumuz her şeyin bir adım daha ya da bir sıra daha üstünde olan bir üst kavram olarak düşünebiliriz. İmlerin imi, göstergelerin göstergesi gibi düşünebiliriz. Yani insanoğlunun yarattığı, gösterge olarak ya da im olarak kullandığı her şeyi kucaklayan imleyen gösteren bütün bunlara işaret eden bir terim olarak gösterebiliriz. Ama, işte bu da bir kültür nesnesidir, şu da bir kültür nesnesidir, şuradaki bütün olup bitenler, her şey, konuşmalarımızdan tutun, giyim kuşamımıza, kullandığımız dilin özelliklerine varıncaya kadar kültüreldir. Kültürle ilgili bir şeyler yapmaktayız veya kültürle ilgili bir takım belirlemelerin içerisindeyiz. Ama bunların hepsinin ortak bileşeni olarak bir kültür kavramından söz ediyoruz. Bilmiyorum; hepimiz farklı farklı şeyleri anladığımızı iddia edemez miyiz kültürle? Son derece zor bu anlamda.

Bir takım davranışlarda bulunuyoruz. Ortada olan bir takım davranışlar. Ama bu davranışların arkasındaki yapılar, içerikler bir birinden son derece farklı. Peki şimdi bu üç terimi de üç kavramı da dış dünya özellikleri, düşünme özellikleri, dil özellikleri bakımından ele almaya kalkalım. Birinciyi bırakalım, Transandantal idealizmi. Onu yapmak oldukça güç görünüyor. Dış dünya ile ilgili bağı son derece uzak ve belirsiz bir bağ. Ama kültür ve eğitim dendiğinde kültürün dış dünya ile olan bağlantısı kültür nesnelerine denk düşüyor diyebiliriz.

Düşünme boyutunu ele aldığımız zaman kültürü, bizim, üretirken, oluştururken biz insanlar olarak hem tarihsellik içerisinde yani art zamanlılık ilişkisi içerisinde hem de eş zamanlılık ilişkisi içerisinde niyetlerimiz, amaçlarımız, isteklerimiz, dileklerimiz, belleğimiz bütün bunlar belirleyici oluyor. Kültürel mirasımız belirleyici oluyor. İçinde bulunduğumuz koşullar, toplusal, tarihsel koşullar belirleyici oluyor. Ve bir de biz bunları dil olarak bir bakıma ortaya koyuyoruz. Dil derken de burada, hem yaratma sürecimizin sonucunda ortaya çıkan göstergelerin tümü, hem de gerçekten dilsel olarak sözcük olarak terim olarak baktığımızda ortaya çıkanlar.

Peki eğitimi böyle bir şemaya uygulayacak olursak eğitimin dış dünyası, düşünme ve dil dünyası dediğimiz zaman neler akla gelebilir, neler üzerinde durabiliriz, hemen bunu da kısaca içeriklendirmeye çalışacağım. Eğitimin dış dünyası, davranışlarımız büyük ölçüde. Gözlemlenebilen davranışlar. Eğitimin dış dünyası içinde eğitim adını vermiş olduğumuz durumların geçtiği ortamlar, eğitim ortamları diyebiliriz. Okullar, toplumun bütün yapısı kültür kurumları eğitim kurumları vs. Peki eğitimin düşünme dünyası dediğimiz zaman, düşünsel arka planı dediğimiz zaman eğitim olgusunu oluştururken bizim kendisinden yola çıktığımız niyetler, değerler, ölçütler, aldığımız kararlar, değerlendirmeler, bakış açıları düşünsel temeller, felsefi boyut, açıkçası eğitim anlayışımız, eğitim kavrayışımız…

Dil olarak baktığımızda da eğitimin dili eğitim ilişkilerinde bizim bireyler arasında karşılıklı olarak oluşturduğumuz gerçekten dilsel boyut. Nasıl bir eğitim dilimiz var, nasıl bir dil kullanıyoruz gibi. Eğer bir kavramı anlatmak ya da iyi bir şekilde anlamak istiyorsak sanırım bu üçlü boyutu hep dikkate almamız gerekir. Çoğunlukla zannediyorum gözden kaçırdığımız bu. Peki bu üçlü boyutlandırmayı dikkate almak bize ne sağlar? Bunun bize sağlayacağı şu: Gerekçelendirebiliriz ortaya koyduklarımızı çok iyi bir biçimde. Karşımızdaki kişinin ezbere düşünüp düşünmediğini çok iyi anlayabiliriz. Kalıplar üzerinden mi gidiyor yoksa kendisi mi bir takım şeyler ayrıntılandırarak içselleştirerek ortaya koyuyor? Buna bakabiliriz. Çünkü ezbere tanımlar vermek de mümkün. Böyle bir üçlü bakış açısı bizim ezbere tanım vermemizin de önüne çıkacak bir engeldir ki bu da doğru olan bir şeydir. Ezbere tanım vermek kadar tehlikeli bir şey yok aslında insan dünyasında. Bu analizleri, bu çözümlemeleri yaptığımız zaman hem kendimizi daha iyi anlatabiliriz hem de karşımızdakini daha iyi anlayabiliriz. Veyahut da aldatılmaya izin

vermeyebiliriz. Aldatmaya da aldatılmaya da… Keşke böyle bir tavır içerisinde kavramlarımızı analiz edebilsek. Dış dünya boyutu düşünme boyutu ve dil boyutu çerçevesinde. Dolayısıyla hem bütün bu yaptığım çalışmalarda ele aldığım tüm kavramsal çalışmalarda, ki kavramsal çalışma yapıyorum neredeyse tümüyle, bu üçlü bakış açısını hep göstermeye çalışıyorum bir tutarlılık ilişkisi içerisinde.

Yakın tarihte çok kısa bir zaman içerisinde yitirdiğimiz Nermi Uygur’un yetmişinci doğum yılına ilişkin bir kitap oldu bu, öyle değerlendirildi yayımlayan yayınevi tarafından. Burada da Felsefi Söylem Nedir adlı kitabımdaki tezlerin bir uygulamasını yapmaya çalıştım. Hatta kitabı okuyanlar varsa aranızda hatırlayacaklardır: Felsefenin konuları ne, Uygur’a göre, birkaç tane seçip yaptım, çok daha geniş. Ben burada felsefe, dil, kültür kavramları açısından baktım mermi Uygur’un felsefesine. Felsefenin konularına bakışı nasıl bir bakış; Nermi Uygur örneğinde. Felsefenin konularına bakışını dile getirişi nasıl bir yapı? Böylece konulaştırma, konuların kendisi ya da konulaştırma, bakış açısı ve dile getiriş. Bu üçlü yapıyı göstermeye çalışıyorum. Çünkü böyle bir yapıya geri götürdüğüm zaman ben içinde yaşadığım dünyayı felsefileştirmiş oluyorum. Başka hiçbir etkinlik bunu yapmıyor. Bilim böyle bir şey yapmaz. Bilim bunların üzerinde durmaz çünkü. Bambaşka amaçları vardır bilimin. Sanat da bunu yapmaz kesinlikle. Bilim dünyasında bilim adamının kafasının işleyişi şöyledir: Bunları söz konusu etmez bilim adamı. Bunları örtük olarak belki benimser eğer filozof tarafı olan bir bilim adamıysa bunların üzerinde belki biraz düşünür, ondan sonra işine bakar o. Laboratuarına girer çalışır, ölçer, biçer vs. sanatçı ne yapar en önemli örneklerden biri olarak? Tekil örneklerde anlamları yakalamaya çalışır. Anlam verir, anlamları görmeye çalışır. Çeşitli araç gereçlerle, biçimlerle, sözcüklerle, renklerle, kullandığı malzemeyle anlam verir ve anlam gerçekleştirir. Filozofun yaptığı ise bütün bunlara yönelmek. Sırasında sanatçının nasıl konulaştırdığını da görmek isteyebilir. Hatta kendine kıvrılarak, kendi üzerine dönerek kendisinin varlığını nasıl konulaştırdığı üzerine fikir yürütmeye çalışır. Bilim adamına veya bilim bağlamına yönelerek bilimin nasıl bir konulaştırma eğilimi gerçekleştirdiğini ortaya koyar. Bilimde meta-felsefe olur, felsefe kendisine yöneldiği zaman, kendisini söz konusu ettiği zaman. Bilime yöneldiği zaman bilim felsefesi haline gelir, sanata yöneldiği zaman da bir sanat felsefesi haline gelir. Ama bu üçlü yapıyı göz ardı etmez, aradaki ilişkilerle kavramsal yapıyı belirgin kılmaya çalışır.

---

PERİTROPTİKOS 2

Turgut Özgüney

Bir tek filozof , kesin şeylerin kendilerini kopya eder, zira o şeylerin kendisini gözleyendir, onların kopyalarını değil . Güzel olmayan bir şeyin kopyası da güzel olamaz ve doğası gereği tanrısal ya da ebedi olmayan şeyin kopyası da, ölümsüz ya da ebedi olamaz. Bütün zanaatkarlardan bir tek filozof, öyle yaratılmıştır ki , sadace onun yasaları süreklidir ve sadece onun eylemleri doğru ve asildir. Zira bir tek o, bakışı hep doğaya ve tanrısal olana çevrili olarak yaşar. Tıpkı iyi bir gemi kaptanı gibi yaşamını ebedi ve sürekli olana bağlar. Ve orada demir atıp kendi kendisinin efendisi olarak yaşar. Kim ki bizim bu söylediklerimizi sınama görevini üzerine alırsa, şunu açıkça bilmesi gerekir: Bir insan için iyi olan ve yaşam için faydalı olan her şey; uygulamada ve eylemde yatar; sadece iyiyi bilmekte değil, yaşamayı algılama yetisine sahip olmak olarak. Yaşamamayı ise algılama yetisine sahip olmamak olarak birbirinden ayırıyorsak ve algılama üzerinde iki anlamda; yani hem algılamanın bayağı anlamda kullanılmasından hem de algılama imkanından söz ediyorsak; o zaman bundan yaşama üzerinde de iki anlamda konuştuğumuz açıkça ortaya çıkar. Uyanık olandan gerçek ve asıl anlamda yaşıyor diye söz ederiz.. Uyuyandan ise onun, uyanık olma ve şeyleri gerçekten algılama özelliğini taşıyan eyleme geçme yetisine sahip olduğu için yaşıyor diye söz ederiz. Bu nedenden dolayı ve “EDİLGİN VE ETKİN“ arasındaki bu ayrımı göz önünde bulundurarak uyuyanın yaşadığını söylemeye hakkımız vardır. Aynı sözcüğü iki anlamda, bir yandan “BURADA VE ŞİMDİ ETKİN OLMA ANLAMINDA” diğer yandan ise “bir durumda olma” anlamında kullandığımızda sözcüğün asıl anlamını birincisinin daha iyi verdiğini söyleyebiliriz. Uyanık olanın uyuyandan ve ruhu ile etkinlik içinde olanın, sadece ruha sahip olandan daha üst derecede yaşadığını söylemeye hakkımız vardır. Mantıksal önceliği göz önünde bulundurduğumuzda, söyleyebiliriz ki ikinci olarak sözü edilen, birincisi yaşadığı için yaşar; zira o etkin ya da edilgen yaşayacak bir yapıdadır. Etkin olmak şu demektir: Eğer birisi bir eylemi yapma yeteneğine sahipse, o zaman o kimsenin etkin olduğunu söyleriz. Eğer birkaç yeteneğe sahipse, bu yeteneklerden en değerlisini kullandığı zaman o kimsenin etkin olduğunu söyleriz.

ENTELEKTÜEL YAŞAM, İNSANI MUTLU EDER Mİ? 

Mutlu yaşama neden olan ayrıntıları sırf gözden geçirmekle değil, sorunun içine daha derinlemesine girmekle ve yaşam mutluluğunu bütün olarak ele almakla da aynı sonuca ulaşırız. Entelektüel yaşamın yaşam mutluluğuna olan ilişkisi, onun kişiliğimizle olan ilişkisi gibidir. Yani bizim nasıl bir insan olduğumuzdur; DEĞERLİ Mİ yoksa DEĞERSİZ Mİ? Zira bütün insanlar, ya yaşam mutluluğuna götüren şeyi ya da yaşam mutluluğunun bir sonucu sayılan şeyi seçmeye değer bulurlar; ayrıca bizi mutlu kılan şeylerin bazıları zorunludur, bazıları haz vericidir. Yaşam mutluluğunu, ya düşünme gücü ve bir tür bilgelik, ya erdemlilik, ya en yüksek derecede haz, ya da bunların hepsi olarak tanımlamaktayız. Mademki yaşam mutluluğu, düşünme gücüyle aynı şeydir, o zaman yaşam mutluluğuna yalnızca filozofların sahip olacağı açıktır. Eğer yaşam mutluluğu, ruh mükemmelliği ya da haz dolu yaşam ise o zaman buna yine ya öncelikle ya da sadece filozoflar sahiptir. Bizim içimizdekilerde en iyi şey, hükmeden şeydir. Hepsi teker teker birbirleriyle karşılaştırıldığında bunların en çok haz vereni ise, “DÜŞÜNME GÜCÜ”dür. Biri yaşam mutluluğuna bunların hepsinin neden olduğunu iddia ettiği zaman bile, yine de düşünme gücünün en önemli öğe olduğunu söylemek gerekir. Bu yüzden becerebilen herkesin felsefe yapması zorunludur. Çünkü felsefe yapmak, ya mükemmel yaşamın kendisidir, ya da ruhu oraya en çabuk götürendir. Herkes kabul eder ki hiçbir insan, en büyük servet ve en kudretli güçle donatılmış, ama elinden düşünme gücü alınmış ve akıl hastası olduğu bir yaşamı seçmek istemez; bunu en derin hazları yaşayabilecek ve bazı delilerin yaptıkları gibi yaşayabilecek olsa bile yapmaz. İnsanlar en çok, düşünme gücünden yoksun kalmaktan kaçınırlar; ancak göründüğü gibi düşünce gücünden yoksun olma, düşünme gücüne karşıttır ve bu iki karşıtın birinden kaçınılırken diğeri tercih edilir. Uyumak her ne kadar çok hoş ise de ve uyuyanın her türlü olası hazları tattığını düşünsek bile, hiçbir şekilde uyanık olmaya tercih edilemez. 

Mutlu yaşam ister haz ve rahatlıktan, ister ahlaksal mükemmellikten, isterse akıl kullanmaktan ibaret olsun, bunların her birinde felsefe kaçınılmazdır. Bu konular hakkında açık seçik bir görüşe yalnızca felsefe aracılığıyla ulaşabiliriz. İnsan “bütün olarak” basit bir canlıdır ve insan olarak özelliği “akla” ve “tin”e sahip olmasından gelmektedir. O zaman en eksiksiz gerçeğe -bu demektir ki varolanlara dair gerçek bilgiye- ulaşmak dışında insan için başka hiçbir görev yoktur.Yaşam, yaşam olmamaktan algılamayla ayrılır, yaşamı biz algılama yeteneğiyle tanımlıyoruz. Algılama yeteneği alındığında, yaşam yaşanmaya değmez olur; öyle ki, sanki yaşam toptan yok olur. Felsefi kavrayış ruh mükemmelliğinin ve mutlu yaşamın bir parçasıdır. İddia ediyorum ki, mutlu yaşam ya felsefi kavrayıştan çıkar, ya da onun kendisi mutlu yaşamdır. Tam yetkinlikle yapılan ve engelsiz olan edimler kendiliğinden “haz” kaynağıdır. Felsefi etkinlik bu yüzden, bütün etkinliklerin en haz verenidir. Haz verici yaşamı, bu yaşamı sürenler için haz verici olduğundan, haz vericidir diye adlandırabiliriz. Yaşamda bir şeyden haz duyanların değil, yaşamın kendisinin onlar için haz olduğu ve yaşamın kendisinden haz alanların, haz veren bir yaşam sürdürdükleri söylenebilir. Bu türden düşüncelere dayanarak uyanık olanın uyuyandan, düşünenin düşüncesiz olandan daha üst düzeyde yaşadığını söylüyoruz ve iddia ediyoruz ki, YAŞAM HAZZI, RUHU KULLANMAKTAN GELMEKTEDİR; RUH ETKİNLİĞİ, ASIL ANLAMDA YAŞAMAKTIR. 

---

---

---

ÖZGÜRLÜK VE BAĞIMSIZLIK

                                    Mehmet UYSAL

Özgürlük Var mı Yok mu Tartışmaları

Siyaset Biliminin kurucusu olarak kabul edilen Fransız bilim adamı Maurice Duverger, “Siyaset Sosyolojisi” adlı kitabında, 19.yüzyıl toplumbilimini kasdederek, şöyle diyor: “Gerçekten de toplum bilimi düşüncesi ile insan özgürlüğü arasında mutlak bir çelişki olduğu kabul edilmekteydi. Bilim kavramı o zamanlar, kesin bir gerekirciliğe (determinizm) dayandırılmıştı. Buna göre bir A öncülü her zaman B sonucu verecekti ve zaten bilimsel yasa da ikisi arasındaki bu bağlantıda ifadesini bulacaktı. Bu, B’nin kaçınılmaz şekilde A’yı izlemesini engelleyecek herhangi bir gücün araya giremeyeceğini varsaymaktadır. Bu anlamda sosyolojik yasa kavramı, insanın özgür olmadığını kabul eder. Özgürlük kavramı, geleneksel gerekirciliğe karşıdır. Özgür olmak, kendi kendini, hiç değilse kısmen belirleme olanağına sahip olmak yani bütünüyle dışarıdan belirlenmemiş olmak demektir. O halde geçen yüzyılın bilim adamları, toplum bilimlerinin varlığını olanaklı kılmak için tümüyle aldatıcı saydıkları insan özgürlüğünü yadsıma yolunu seçmekteydiler. Bu şekilde bitmez tükenmez birtakım felsefi tartışmalara girişilmekteydi…” Duverger’nin 19.yüzyıldaki özgürlük anlayışı ile ilgili tespitini, toplumbilimin o zamanlar ve daha sonra iki ana ekolü olmuş olan Pozitivizm ve Markizm’de görebiliyoruz.

Pozitivizm’in kurucusu olan Auguste Comte, toplumsal yaşamın “Üç Hal Yasası” ile hareket ettiğini düşünür. Comte’a göre toplumsal yaşamın tarihinde “teolojik”, “metafizik” ve “pozitif” olmak üzere üç evre mevcut olup, toplumsal yaşamın tarih boyunca geçirdiği evrimin her bir evresini, teolojik, metafizik ve pozitif olmak üzere egemen bir bilinç biçimi belirlemiştir. Başka bir deyişle, Comte’a göre, toplumsal yaşamı hareket ettiren dinamik, toplumsal bilinçteki değişimdir. Bu çerçevede, Prof.Macit Gökberk “Felsefe Tarihi” adlı kitabında, Comte’un özgürlük anlayışını şöyle tespit ediyor: “Augusto Comte felsefesinin temel eğilimine göre insan birey olarak tarihi yapmaz; tersine insanın kendisi kendi iç yasallığına göre yürüyüp giden tarihi gelişmenin ürünüdür. Tarihte olup bitenlerin taşıyıcısı insanlıktır, insanlıkla tek insan arasındaki ilgi, dalga ile ırmak arasındaki ilgi gibidir…”

Görüldüğü gibi Comte, toplumsal yaşamın hareketinin temelinde “Üç Hal Yasası” olduğunu düşünmekle, insanın özgürlüğünü reddetmektedir.

Marksizm’in kurucularından K.Marx ise “Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı” adlı kitabının önsözünde şöyle der: “Vardığım ve bundan böyle çalışmalarıma yön veren genel sonuç şöyle ifade edilebilir: hayatlarının (varlıklarının) sosyal üretiminde insanlar iradelerine tabi olmayan belirli, zaruri ilişkiler (yani) maddi üretim güçlerinin belirli bir gelişme derecesine tekabül eden üretim ilişkileri kurarlar.. .Gelişmelerinin belli bir safhasında toplumun maddi üretim güçleri, mevcut üretim ilişkileriyle ya da bunların hukuki ifadesinden başka bir şey olmayan mülkiyet ilişkileriyle….çatışırlar. Bu ilişkiler üretim güçlerinin gelişme şekilleri iken, bunları köstekleyen birer zincir olurlar. O zaman bir sosyal ihtilal devri başlar….”

Görüldüğü gibi Marx, “insanlar iradelerine bağlı olmayan belirli, zaruri ilişkiler kurarlar” demek suretiyle, toplumsal yaşamda insan özgürlüğünü reddetmekte ve Comte gibi determinist bir anlayışla, toplumsal yaşamın, maddi üretim güçlerinin gelişme düzeyi ile üretim ilişkileri arasındaki çelişki tarafından hareket ettirildiğini düşünmektedir.

Maurice Duverger, anılan kitabında “Bugün bunlar aşılmıştır” der ve şöyle devam eder: “Artık gerekircilik bundan çok farklı bir biçimde, istatistiki bir gerekircilik olarak anlaşılmaktadır. Bu özgürlük kavramını yadsımaz; yalnızca somut koşulların olası sonuçlarını ifade eder ki özgürlük, bu koşullar içinde kullanılabilir. Parislilerin %60’ının 15 Ağustos’ta başkenti boşalttıklarını söylemek, Parislilerin her birinin o gün kentte kalmak ya da uzaklaşmak özgürlüğünü sınırlandırmamaktadır. Bu istatistiki gözlem yalnızca, toplumsal alışkanlıkların Parislileri 15 Ağustos’ta Paris’ten kaçmaya zorladığını ve insan istemlerinin içerisinde belirlendiği toplu koşullarda bir değişme olmadığı takdirde %60’ının bu daha yüksek eğilime karşı çıkmak yerine onu izlemeyi seçme olasılığının daha yüksek olduğunu söylemektedir. İstatistik gerekircilik, olasılık terimleriyle toplu davranışları ifade ettiğinden, bu toplulukları oluşturan bireylerin belli özgürlüklere sahip olduklarını göz önünde bulundurmaktadır.”

Acaba “istatistik gerekircilik”, “olasılıkçı belirlenimcilik”, “istatistikçi determinizm” gibi aynı anlamı taşıyan ancak farklı sözcüklerle ifade edilen yaklaşımlar, Pozitivist ve Marksist toplumbilim kuramlarının dışladığı özgürlüğü toplumbilime dahil edebilmiş midir?

Klasik determinizmin “A olursa B olur” biçimindeki formülasyonuna karşılık, olasılıkçı determinizmin “A olursa B olur, ancak birçok değişik olasılıkla olur” biçimindeki formülasyonu, A koşulları oluştuğunda, bütün insanların B davranışını ortaya koymalarının mutlak olmadığını, bir kısmının B davranışını ortaya koyarken, bir kısmının C, D, E…. davranışlarını ortaya koyabilecekleri anlamını taşır. Ancak B, C, D, E…. davranışlarından hangisi ortaya konursa konsun, hepsi A koşuluna bağlıdır. Özgürlük “hareket etmek için kendinden başka hiçbir nedene, hiçbir koşula bağlı olmama” veya “kendi kendine olma” olarak tanımlandığına göre, ister klasik determinizmde olduğu gibi mutlak, isterse olasılıkçı determinizmde oduğu gibi belli bir olasılık dahilinde olsun, belli bir koşulun etkisiyle ortaya konan davranışlar “özgür” olarak nitelenemez. Bu nedenle biz olasılıkçı determinizmin de özgürlüğü toplumbilime dahil ederek “özgürlük sorunu”nu çözebilmiş olmadığını düşünüyoruz. Öyleyse klasik deterministlerin düşündüğü gibi, özgürlük diye bir şey yok mudur? Özgürlük bir aldatmacadan mı ibarettir?

Hayır, özgürlük vardır, ancak yanlış yerde aranmıştır.

Özgürlük yanlış yerde; insanların içine doğdukları yaşamda kalma olanaklarını kullanırken aralarında kurdukları dayanışma ve/veya çatışma biçimindeki toplumsal ilişkiler içinde aranmıştır. Toplumsal ilişkiler içinde bulunan ve özgürlük kavramı altında “özgürlük var mı yok mu?, biraz mı var çok mu var?” soruları etrafında tartışılagelmiş şey, başka bir şeydir ki buna ileride döneceğiz. Şimdi öncelikle özgürlüğü bulup ortaya koyalım.

Özgürlüğü toplumsal ilişkiler içinde aramaya gerek yok, çünkü onu orada bulamayız. Orada bulsak bulsak, zamanla sürekli genişlemekle birlikte, birtakım olanaklar, koşullar sınırlamalar buluruz ve bu koşullara, kısıtlamalara bağımlı sınırlı sayıda davranış seçeneklerini de “özgürlük” olarak niteleme yanlışına düşeriz. Özgürlüğü bulmak için kafalarımızın içindeki harika organa ve onun dış dünya ile bağlantılarını sağlayan sinirlere, duyu organlarına, yani “akıl” denilen sisteme, bu sistemin hareketine ve bu sistemin hareketi ile yayıldığı alana, aklın etkime kapasitesine bakalım. O zaman özgürlüğümüzün orada öylece durmakta ve bize özgürlüğü yaşatmakta olduğunu görürüz.

Akıl Neden Özgürdür?

Akıl, evrenin neredeyse sonsuz sayıdaki oluşları arasında bir oluş olup, canlı yaşamın evrimi sürecinin kör raslantıları içinde oluşmuş ve duyu organları, sinirler ve beyinden ibaret olan bir biyolojik-maddi sistemdir. 

Aklın harekete geçmek için kendinden başka hiçbir nedene ihtiyacı yoktur, o kendi kendini harekete geçirerek “evrene gözlerini açar”. Akıl kendi kendini harekete geçirerek evrene gözlerini açtığı andan itibaren de hep hareket halinde olur.

Aklın hareketinin sınırı yoktur. O her şeyi, en uzak ve en büyük galaksiden en küçük parçacığa kadar her şeyi tüm evreni bir kabuk gibi “sarabilir” ve sardığı her şeyin içini “sayabilir”. Sarma, aklın “geometrik”, sayma ise aklın “aritmetik” etkinliğidir. Hiç kimse bize en büyük kürenin çapının kaç milyar ışık yılı, en küçük kürenin çapının da kaç milimikron olabileceğini söyleyemez. Keza hiç kimse bize sayılabilecek en büyük ve küçük sayının ne olabileceğini, dile katılabilecek en son kavramın ne olabileceğine asla söyleyemez. O halde akıl, bütün uzayların uzayı, bütün zamanların zamanı, bu haliyle o uzay-zaman ötesi, mutlak bir oluştur. Öyleyse akıl herşeyi bilebilir. Bilmek egemen olmanın temel koşulu olduğuna ve bilmenin de sınırı olmadığına göre, aklın egemenliğinin de sınırı yoktur.

Özetle, aklın harekete geçmek için kendinden başka hiçbir nedene ihtiyacı yoksa, tüm evren onun kapsama alanındaysa ve o kapsama alanındaki her yerde “düşünme” dediğimiz etkinlikte bulunabiliyor ve her şeyi bilme kapasitesine sahipse, akıl evrene gözlerini açtığı andan itibaren hep özgürdür, hem de mutlak olarak özgürdür. Özgürlük akılda içkin olan bir özelliktir, bu nedenle özgürlük aklın karakteristiğidir. Bizim özgürlüğümüzün anlamı tek sözcükle ifade edilebilir: düşünmek. Aklımız başımızda olduğu sürece hiçbir güç bizim düşünmemizi engelleyemez. Akıllarımız bizim zaptedilmesi olanaksız kalelerimizdir. Kısaca, düşünmek özgürlük, düşündüğünü bilmek de özgürlük bilincidir.

İnsan, aklının özgürlüğünü, felsefi etkinlikle; “var olan nedir?” sorusuna cevap arayışları içinde keşfeder. Bu nedenle, felsefe tarihi özünde insanın aklının özgürlüğünü keşif sürecidir. İnsan felsefi etkinlikle keşfettiği özgürlüğünü, ilişki ve etkileşim içinde olduğu oluşlara sorular sorarak, onlardan izlenimler alarak, böylece giderek evrenin derinliklerine nüfuz ederek, yani bilimsel etkinlikte bulunmak suretiyle yaşar. İnsan bilimsel etkinlik ile elde ettiği bulguları, sırasıyla teknolojik, tasarım ve yapma etkinliklerinde bulunarak, yaşamda kalma olanaklarını genişletmek için kullanır.

İnsanın aklının özgür etkinliğiyle yaşamda kalma olanaklarını genişletmesi, “bağımsızlaşma”dır. Bunu söylemekle, yukarıda sözünü ettiğimiz, toplumsal ilişkiler içinde ortaya çıkan ve “özgürlük mü değil mi, az mı özgürlük çok mu özgürlük” olduğu tartışılagelmiş şeyi, yani bağımsızlığı inceleyeceğimiz noktaya gelmiş bulunuyoruz.

Özgürlük Bağımsızlaştırır

Bağımsızlık kavramı bağımlılık bağlamında, bağımlılığa göreceli olarak belirip anlam kazandığı için, önce bağımlılığın anlamını ortaya koymak gerektiğini düşünüyoruz. Bağımlılık en az iki şey arasında bir ilişki olup, bu şeylerden birisinin diğerinin hareketini belirlemesidir. Eğer A, B’nin hareketini belirliyorsa, “B, A’ya bağımlıdır” denir. Konuya insan açısından baktığımızda, eğer A insanı B, C, D….oluşları ile ilişki içindeyse ve insanın hareketini bu oluşlar belirliyorsa, “A insanı B, C, D’ye bağımlıdır” denir. Bu belirlemenin ve anlamlandırmanın daha net olması için “hareket” ve “ilişki” kavramlarının anlamlarını da ortaya koymak gerekmektedir. Hareket, enerjiden kaynaklanan güçle, doğrudan veya bir araç aracılığıyla yapılan yürümek, koşmak, düşünmek, sevmek, üzülmek, korkmak, heyecanlanmak, inmek, çıkmak, büyümek, ağlamak, gülmek vs. bütün eylemlerdir. Kısacası canlılar için hareket yaşamaktır. İlişki ise hareket nedeniyle oluşlar arasında meydana gelen etkileşimlerdir.

İnsan esas olarak doğa ile ilişki içindedir ve bu ilişkiyi toplumsal ilişkiler sistemi üzerinden gerçekleştirir. Bu durumda insanın birbiriyle iç içe iki ana ilişki biçimi vardır: “İnsan-insan ilişkisi” ve “insan-doğa ilişkisi” O halde bağımlılığı ve buna göreceli olarak bağımsızlığı bu ilişkiler içinde aramak gerekir. Eğer bir insanın hareketini ya da yaşamını başka bir insan ve/veya doğal koşullar belirliyorsa, yaşamı başka insan(lar) ya da doğa tarafından belirlenen insan, “bağımlı insan”dır. İnsanlar, geçmişten günümüze doğru giderek azalmakla birlikte, çok çeşitli bağımlılık ilişkilerinin sınırları içinde yaşamda kalma mücadelesi vermiştir. Bunların bir kısmı içine doğdukları doğal ortamdan, bir kısmı da diğer insanlardan kaynaklanmıştır. Kimi insanlar nehir, deniz ve göl kıyılarına, kimisi dağ başlarına, buzulların içine, kızgın çöllerdeki vahalara, ormanlara, bozkırlara, kimisi sıcak, ılıman ve soğuk iklimlerin içine doğmuştur. Kimi insanlar ilkel toplumların, kimisi köleci toplumların, kimisi feodalitenin, kimisi kapitalist toplumların, kimisi de sosyalist toplumun içine doğmuştur. İçine doğdukları toplumlarda kimisi kendisini köle veya kimisi efendi, kimisi serf veya derebeyi, kimisi işçi, kimisi burjuvazi, kimisi de bağımsız birey olarak bulmuştur. Bütün bu içine doğdukları doğal ve toplumsal yaşam ortamı ve bu ortamlar içindeki konumları, insanların yaşamda kalma olanaklarını oluşturmuş ve insanlar bu konum ve durumların sınırları içinde, bu konum ve koşullara bağımlı olarak yaşamda kalma problemlerini çözmüşler, hareketlerinin sınırını içine doğdukları doğal ve toplumsal koşullar belirlemiştir, yaşamda kalabilmek için birtakım koşullara bağımlı olmuşlardır.

Yukarıda ortaya koyduk ki, insanın aklı mutlak olarak özgürdür ve özgürlüğünü keşfedip bu özgürlüğü yaşayarak, yaşamda kalma ve yaşama olanaklarını sürekli genişletme eğilimindedir. Bir tarafta insanın özgürlüğü, bir tarafta da doğal ve toplumsal bağımlılıkları, işte bu durum bir çelişkiye yol açmış ve insanların bilincinde bağımlılık durumuna göreceli olarak “bağımsızlık” kavramı belirmiştir. Bağımsızlık, aklın mutlak özgürlüğünün insan-insan ve insan-doğa ilişkileri içindeki etkinliğidir. Fizik, kimya, biyoloji, psikoloji, toplumbilim, ekonomibilim gibi bütün kuramsal, tıp, mühendislik gibi bütün uygulamalı bilimler bağımlılık koşullarına karşı aklın bağımsızlaştırıcı özgürlüğünün etkinliğinin sonucudur. Tarih boyunca yaşanmış bütün savaşlar, katliamlar, rekabetler gibi toplumsal ayrışmadan kaynaklanan çatışmalar ile klan, kabile, aile, kavim, ulus, sendika, dernek, parti gibi toplumsal dayanışmadan kaynaklanan olgular, bağımlılık durumu ile bağımlılığa karşı aklın özgürlüğünün bağımsızlaştırıcı etkinliği arasındaki çelişkiden kaynaklanan toplumsal ilişkilerdir.

Gerek doğa-insan ve gerekse insan-insan ilişkilerinin tarihine baktığımızda, insanın konumunun hep bağımsızlaşma doğrultusunda geliştiğini görüyoruz. Eski çağlarda yaşamlarımız doğa koşullarına sıkı sıkıya bağımlı iken, şimdi artık doğa koşullarından bağımsızlık bakımından ilk çağların insanlarına göre çok ilerdeyiz. İnsan bir zamanlar, insanın hukuken karasabandan, öküzden farkının olmadığı kölecilik, toprakla birlikte alınıp satıldığı serflik koşullarını yaşamışken, şimdi böylesi bağımlılık ilişkilerini düşünemiyoruz bile.

Acaba şimdi bağımlılık-bağımsızlık çelişkisini çözebilmiş durumda mıyız? Kuşkusuz hayır. İnsan-doğa ve insan-insan ilişkilerin “insanileşmesi”nde alınan onca mesafeye rağmen ülkeler, ya başka ülke insanlarını bağımlılaştırmak ya da bu bağımlılaştırma eğilimleri karşısında bağımsızlıklarını koruyabilmek için silahlı güç bulunduruyorlar, bağımlılaştırma veya bağımsızlık amacıyla savaşlar oluyor, diplomatik manevralar yapılıyor. Ancak bütün bunların yanında akıllarımızın özgürlüğünün bağımsızlaştırıcı etkinliği de sürüyor ve biz bu etkinliğin tüm doğal ve insani bağımlılık ilişkileri ortadan kalkıncaya, böylece bağımlılık ve buna göreceli olarak bağımsızlık kavramları anlamsızlaşıncaya kadar süreceğini düşünüyoruz. 

 

---

 

VARLIKSAL İLİŞKİ

Bilimselliğin geldiği son noktada, tüm deneylerin sonucunun “deney düzeneğine bağlı” olarak değişebildiği (göreceli olduğu) ortaya çıkmışken; bir dünya görüşünü beğenerek savunma çabasının artık çağın dışında kalmış olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.

Bu durumda en samimi çaba, dileyene gözlüklerini çıkarttırıp, kendi gözleriyle görmesini sağlama çabası olacaktır. Burası; sözün ve yolun bittiği, en zıt anlayışların, ekollerin, felsefelerin ve düşüncelerin birleştiği nokta olan “deneyimleme” noktasıdır…

***

Felsefe “anlamak” amacını güdüyorsa; gözlem onun temelini, tarafsızlık ise evrenselliğini temsil ediyor olacaktır. “Taraf” olan insanlarla (ki bu bizimle birlikte dünyanın neredeyse tamamıdır) ekollerin ortak yönü, kendilerine çizdikleri sınırlar nedeniyle kapsayıcılıktan uzaklaşmalarıdır...

İnsanın; tüm düşünceleri ve akımları “anlayarak” aşabilmesi ve hepsinin çıktığı ortak kaynağa yönelebilmesi için, “kendi varlığım” dediği “içeriği”ni boşaltması doğal bir zorunluluktur. Ancak bu içerik ile kendi varlığını özdeşleştirdiğinden, edindiği düz bilgilerle kendi kendini ortadan kaldırması olanak dahilinde olmamaktadır. Sadece biriktirilen ve pratik kullanımı olmayan “nesnelerin bilgileri”nin zamanla zihin çöpü olacağının söylenmesinin bir nedeni de; insanın “varlığına yönelik bilgiler”le, “nesnelere yönelik bilgiler" arasındaki farka dikkat çekmektir. “Bir kütüphane kadar kitap okudum, ama dediklerini anlamadım” diyen yolcuya Mevlana’nın cevabı “Katırın sırtına kütüphane yükleyince alim olur mu? Sadece yükü artar...” olmuştur... Nesnelerin bilgisi sonsuz olmakla birlikte, varlığı dönüştürücü bir etkiye sahip değillerdir. Telefon rehberini ezberlemekle telefon hakkında bir bilgiye sahip olunmayacağı gibi, nesnelerin bilgisiyle, insanın kendi varlığı hakkındaki kavrayışa ulaşması mümkün olmamaktadır. Kendi bilgisini bilmeyen bir insanın, dünyanın bilgisine sahip olmasının, bu durumda bir anlam ifade etmeyeceği açıktır. Tıpkı insanı beslemek üzere önüne konan leziz bir yemek gibi; bilgiden amacın yenmek ve hazmedilmek olduğu, bu derinliklere inebilenlerce ifade edilmiştir. Varlığı dönüştürmeyen bilgiler, biriktikçe ve bekledikçe kokmaya başlayacak, bir süre sonra da yiyeni zehirleyecektir...

***

İnsanı merkez alan felsefelerde şuurun, kendi varlığına yönelik bilgilenme sürecinin nihayetinde, günlük zihne yabancı olan ve negatif kavramlarla işaret edilebilen bir noktaya vardığı aktarılmaktadır. Bu, sınırlardan oluşan egonun ve ilüzyon yaratan algı kalıplarının ortadan kaldırılma sürecidir. Bu nedenle bilginin sonu “yokluk”, sorunun cevabı ise “sessizlik” olarak aktarılmıştır. Ancak nasıl “yokluk” ve “sessizlik” haline işaret etmek için seslerden, kelimelerden ve manalardan oluşan “varlık”lar kullanılıyorsa; arınma evresine geçiş te ancak, belirli bir bilgilenmeden sonra oluşacak doğal bir dinginlik hali ile sağlanabilecektir...

Sonsuz sese karşılık bir tek sessizlik,

Sonsuz şekle karşılık bir tek boşluk vardır.

Bu kavramlar birşeyin yokluğuna işaret ettiğinden, onların pozitif öğrenme metoduyla edinilmesi mümkün olmamaktadır. Kendi varlığı ile ilişkisinde insanın bu arayışa girmesinin ancak içsel bir sezgi ile sağlanabileceği ifade edilir. Bu nedenle varlıksal kavrayışa sahip bir şuurun, sezgi ile aramayan gözlere görünür olması söz konusu olmayacaktır. Nesnel bilgi biriktirmeyi gelişim kabul edenlerin konuya yaklaşımları sıcak olmayacaktır. Görmediği, bilmediği ve sezmediği bir şeye bu yaklaşımı gösterenler de, davranışlarından dolayı ne ayıplanabilir, ne de suçlanabilir...

Üzerindekileri “kaldırmak” ve “yok etmek” yoluyla saflaşma sürecinin, pozitif varlıkla (ego) yapılmaya çalışılması kendi içinde bir çelişki yaratacaktır. Çünkü egonun kendi kendini ortadan kaldırma şansı pek yoktur. Örneğin “Kendimi değiştirdim, dönüştürdüm” diyen bir zihin, ancak küçük egoyu yok etmiş ve yerine ruhani görünümlü çok daha büyük bir ego yaratmıştır. Ve onu kırmak artık daha da güç olacaktır...

İşte “varlıksal ilişki” bu noktada hayatiyet kazanmaktadır. Arınmayı, kapsayıcılığı ve aşkınlığı kendinde gerçekleştirmiş olan bir şuurun diğerine uyanması için yol göstermesi ve onu dönüştürmesi (özgürleştirmesi) varlıksal bir ilişkinin işleyişidir. İnsanı sükuna götüren bilgi de, bu süreç içerisinde edinilen varlıksal bilgi olmaktadır...

Böyle bir etkileşimde, bir özgürlük kısıtlaması olmanın aksine, “kul olunan ego”dan özgürleşme söz konusudur. Çünkü bu tür bir etkileşim, başladığı andan itibaren, insanı potansiyeline bağlı olarak kendi vehimlerinden özgürleştirmeye ve putlarını kırmaya başlayacaktır. Bunun aksi, yolun değil, yol gösterici rolü oynayanın sahteliğini ispat edecektir ancak. Kafeste bulunan bir insanın dışarı çıkmak için “özgür olan”ın desteğini alması ve sürecin sonunda özgürleşmesi söz konusu olduğunda; attığı her adımı özgürlüğe yönelik bu insanın köleliğinden söz edilmeyeceği aşikardır. Bu süreçte doğal olarak oluşacak vefa ve sevgi ise, “özgürleşen”in farkındalığına işaret edecektir. Bu nedenle sorun bir ilişki yoluyla değişimin işlerliği sorunundan çok, “emin olma” sorunu olmaktadır. Batıni öğretilerde “teslimiyet” adı ile anlatılan “güven” ve “almaya açık olmak”, bu yaklaşımlara uzaktan bakanlara, içerdiği anlamdan çok daha uzak şeyler çağrıştırmıştır. Eren “erdim” demeyecek ancak aldatılan “aldatıldım” diyecektir. Bu nedenle sahteler ve aldatılanlar her zaman ön planda olacakır...

“Bilmediğini bilmenin farkındalığı” ile yola çıkan insan, “bilen (olan)” ile ilişkisinde -potansiyeline bağlı olarak- dönüşmeye başlayacaktır. Ne kadar bilirse bilsin, bildikleri değil yapabildikleri kendini dönüştürecektir. Yolda yürümek için insan nasıl ileriye doğru adım atıyor ancak zamanı geldiğinde ayağını oradan çekmeyi de biliyorsa; bilginin toplanacağı, hazmedileceği ve toplamanın bırakılacağı zamanlar olacaktır...

Sürekli sulanan çiçeğin kökleri çürür...

Sulanmayanın ki ise kurur...

İnsanın en azından, böyle bir ilişkinin başında “Tanrı nerede? Gösterin de çarıklarını boyayayım, sakallarını tarayayım” diyen bir şuurun, o ilişki neticesinde “Ete kemiğe büründüm, Yunus olarak göründüm” dediğini de göz önüne alması ve üzerine biraz düşünmesi aydınlatıcı olacaktır. Şuur, idrak ettiği varlıksal bilgi ile nitelik (hal) değiştirmektedir. Nicesi Yunus’tan kat kat fazlasını bilirken, bir Yunus’un “ol”ması, üzerinde biraz da olsa düşünülmeyi hakeden bir meseledir. Anahtar toplamakla nasıl kapı açılmaz, aksine toplayanın yükü artarsa; sorun, bilgi toplayarak hangi kapıyı açmanın hedeflendiği sorunudur. Anahtarın ancak iç cepte olduğunu ve onu arayıp bulmak gerektiğini söyleyenlerin geçmişlerine bakıldığında masal anlatan insanlar olmadıkları, aksine, felsefeyi ve insanı çağdaşlarının üzerinde bilen insanlar oldukları görülebilir. Onların felsefe dışı ilan edilmesi kimseyi büyük felsefeci yapamayacağı gibi, ilan edenlerin bu alanın dışına çıkmalarına yol açacaktır. Çünkü “felsefe” sözcüğü “Bilgi-bilge-bilgelik” ile “Sevgi” köklerinden oluşan bir sözcüktür ve içinde “işine gelen bilgiyi sevmek” gibi bir anlam yoktur. Bundan yola çıkarak, “uzanamadığı ciğere pis diyen”in sadece kediler olmadığını, bu ahlakın hepimizde potansiyel halinde bulunduğunu kabul etmek yanlış olmayacaktır...

Sorun anlayış sorunu olduğundan, bu anlayışın kokusunu almamış bir Yunus’un “kendimden başkasını tanımam” diyerek insan-insan ilişkisini (aslında insan-beşer ilişkisi) reddettiğinde ne kadar özgür olacağı üzerine “kavramsallıkla uzaktan ilgileniyorum” diyen birinin dahi düşünmesi gerekir... Yunus’u Yunus yapan ve gübre olmaktan kurtaranın “Bilmiyorum” diyebilmesi olduğu, biraz düşünenler için aşikardır...

***

Bazı insanların karşısına hayat bu derece kapsayıcı şuurları çıkardığında, ilk soru “Gerçek mi?” olacaktır. Yine yazılı kaynaklardan her insanın okuma yoluyla da fikir edinebileceği gibi, böyle bir şuur bizlerin anlayışının ötesinde bulunmaktadır. Biz o şuuru bilemeyiz ama O, durduğu noktada bizi bilir ve kapsar. Bu kapsama -kabaca- “beyazın bünyesinde tüm renkleri kapsaması” gibi düşünülebilir... Bu nedenle bizimle iletişim yolu da yine bizim kullandığımız dil (şuur-anlayış) olacaktır. Mevlana’nın “72 lisan bilmeyen insan değil” sözünden kastı; her düşünce ve anlayışın lisanını konuşabilecek kapsayıcılığı kendinde gerçekleştirmeyenin kendine ancak “beşer” diyebileceğine işaret etmektir... Ardından gelen kelime ise “şaşar”dır. Beşer, aşkın bir şuurla ilişkisinde genellikle şaşar. Çünkü kendini bilmez. Kendi hakim tanrılarının (sıfatlarının, rüyalarının, putlarının) farkında değildir. Ama karşısındaki onun yaklaşımını geri yansıtacağından, gördüğünü genellikle beğenmeyecektir. Aslında beğenmediği, kendine tutulan aynada yansıyan görüntü olacaktır...

Birbiriyle zıt binlerce yorum tarih boyunca aşkın şuurlar için yapılmış ve hep aynı tiyatro oynanmıştır. Herkes başka birşey söylemiş, hatta zıt tanımlamalar yapılmıştır. Ama hepsini kapsayan bir şuurun özgürlüğü, üzerine giydiği “hal” ile “özdeşleşmemesi”dir...

Kendine karşı dürüst olan bir insan önce, Mutlak karşısındaki aczini ve geçiciliğini kavrayacaktır. Ancak üstünlüğü sadece bilgi toplamak olarak kabul eden bir zihin, başlı başına güçlü bir ego yaratacağından, bunu kolay kolay kabul etmeyecektir. Koskoca profesör, felsefeci, yazar olmuştur; şimdi aczini bilmek te nedir? İşte bu noktada insanın çekirgeleri hatırlaması kendine yardımcı olabilir... Çekirge bir zıplar (milyarlarca sperm arasından yumurtaya ulaşmak ve aradan sıyrılmak), iki zıplar (ana karnından dünyaya çıkış), ama üçüncüde artık bilgi elmasını ısırmış ve ego sahibi olmuştur (Cennetten kovuluş). Ego toprağın çocuğudur. Ve Mutlak Olan yerine egoya aşık olmak, insanı aşık olduğunun yuvasına çekecektir... Çoğuna bunlar hikayedir... (Bu konuda burada yazan yazara da hayaldir... Sükuna gelemediğinden çenesi düşmüştür... Bir de “sessizlik”, “dinginlik” der...)

***

Varlıksal bir ilişki söz konusu olduğunda; öncelikle akıl yoluyla sağlama yapılmaya çalışılacak ancak eninde sonunda “güven” konusu “sezgi”ye dayanacaktır. Çünkü aşkın olmayan, kimin aşkın olduğunu bilemeyecektir. Eylemleri ve sözlerinin bir olması, özgürleştirici ve dönüştürücü etkisi, kapsayıcılığı, anlayışı, olgunluğu ve çıkarsız hizmeti bu kokuyu aldırabilir ona. Ama son aşama, içinden gelen bir onay ile aşılacaktır ki, bu da iki şuurun paylaştığı varlıksal ve ortak bir payda olduğunun işareti olacaktır. Ardından kendinde gerçekleşen değişim ona “deneyim” yoluyla en doğal güveni verecektir zaten...

Kendi derinliklerine inerken ego sarsıntıları yaşayan, tökezleyen, bunalan, dengesini yitiren ama karşısındakini gördükçe ilerleme gücü bulan ve “aşk”ını diri tutan insan için “şahit olma”nın değeri çok yüksek olacaktır. Aşkın bir şuurun canlı örneğine şahit olmak ile olmamak arasındaki fark, kendini arayan insan için hayati olacaktır... Şahit olmak ile bilgisine sahip olmak arasındaki uçurum basit bir örnekle şunun gibidir : Bir kitapta şefkat ne kadar detaylı anlatılırsa anlatılsın, bunu görmemiş bir insanın okuduklarıyla bu şefkati kendinde tam anlamıyla gerçekleştirmesi pek olanaklı değildir. Ancak bu şefkate bir an dahi şahit olmak, binlerce sayfada anlatılanların ötesine geçirecektir onu... Ve kendini ona bakarak denetleyecek, ondan öğrenecektir... Tabi bu dahi, o şefkate varmanın garantisi olmayacak; ancak potansiyeline göre bir etki yaratacaktır...

Şahit olmayan inançlı olabilir, ancak emin olması mümkün değildir...

Canlı bir örnek görmeden, belki de hayatı boyunca sürecek bir şuursal evrim mücadelesini her an nasıl canlı tutacaktır? Normal şartlarda bu şekilde yola çıkan insanın heyecan parlamaları genellikle birkaç gün, birkaç hafta, çok inançlıysa birkaç ay sürmektedir... Zamanla kendinde bir dönüşüm olmadığını gören her insan evladı suçluyu bulmuştur ki bu asla kendisi değil(!), karşısında yer alan öğreti, ekol veya şuurdur...

“Hırsız, karşısına ermiş dahi çıksa, ceplerine bakacaktır...” sözüyle anlatılmak istenen budur... Diş hekimi dişlerine, tekstilci kıyafetine, doktor duruşuna bakacaktır... Ve felsefeci bilgilerine... Sadece varlıksal ve samimi bir derde sahip olan, onun İçindeki’ne odaklanacaktır... Hatta diğer detayları görmeyecektir...

“Kral olmak ile adam olmak” hikayesi, anlama yolunun yolcuları için aydınlatıcı bir hikayedir. Biraz bilince bardağı taşan ve hemen kral olana “beşer” denir. Bir anlayışa varabilse ve adam olabilse beşer, toprağı “İnsan”a dönüştürme şansını yakalayacaktır belki de (Buradaki İnsan, büyük harfle yazılan İnsan’dır)...

Ancak tarihte öyle insanlar vardır ki, dünyaca ünlü felsefe profesörleri olmalarına rağmen bir “hal”i gördüklerinde, o “şuur”un görünüşüne aldanmama becerisini göstererek, kendilerine öğretebileceği birşey olduğunu sezerler. Profesörü, henüz öğrencisi (Osho) dünyaya gelmemişken felsefeyi yutmuştur ama ondaki “hal”e ve “idrak”e sahip değildir. Ve hep hakkında bahsettiği şuuru onda gördüğünde, ondan öğrenmeye başlar... Bunu yapabilmek herkesin harcı değildir...

***

Birçoğu “Bardağı boşaltmak istiyorum” der ama genellikle içindeki sudan vaz geçmek istemez... Bardağın içine daha latif birşey gelmediği için de karşısındakini şuçlar... Ve bir süre sonra hırsını bilgisinin ardına gizleyerek kusmaya başlar... Ancak kusmak rahatsızlığın belirtisi olduğundan ve sadece geçici bir ferahlık sağlayacağından, şifa bulamadığı takdirde periyodik olarak bu rahatlamaya ihtiyaç duyacaktır...

Böyle bir devirde, hiçbir zihin kendini akıl ve mantığın temsilcisi olarak onaylatamayacaktır. Çünkü onun bu algısı ancak rüyada görülen taşın sertliğinin gerçek olduğu kadar gerçek olacaktır. Bunun nedeni, her kavramın göreceli bir tabana göre anlam kazanmakta olduğu gerçeğidir. Onun rüyasının sadece adı değişik olacak, içinde “mantık, akıl, rasyonellik” gibi kelimeler geçecektir...

Dünyaya tarafsız bir gözle bakmaya niyet eden hemen herkes, her bir insanın kendi rüyası içinde yaşadığını az çok fark edecektir. Biri ağaca baktığında kahve-yeşil basit bir organizma görecektir... Diğeri onu kereste yapıp satacağından, para görecektir... Ama bir başkası onda dünyanın yıldızlara ulaşma arzusunu görecektir... Ve öteki şiirsel bir varoluşun güzelliğini... Hepsinin algısı kendi realitelerine göre doğru, ancak Mutlak karşısında bir hayal olacaktır. Bu durumda iki kişinin gerçek anlamda aynı dünyada yaşadığını söylemek olanaksız olacaktır. Bir ağacı dahi binbir şekilde algılayan insanların, sonsuz imgelerle dolu hayatlarını birbirlerinden ne kadar farklı algıladıklarını düşünmek, insana “rüya hali” ile ilgili bir sezgi verebilir...

Üzümden şarap yapalabilen insan, dilediğinde rasyonellik, mantık ve akılcılık gibi değerli kavramlardan da afyon yapabilecek kadar uyanıktır... Katı mantıkçı, rasyonel ve akılcı kelimeleri ile kendini tanımlayarak; bir hayalperest, ruhçu veya falcıdan asla daha az rüyada olamaz insan... Bu; kum üzerine “beton” yazmaya benzer. Kendini bilmeme durumu şuur için rüya tabanı oluşturacaktır. Bu tabanın üzerine ”rasyonel” veya “hayalperest” yazmak arasında pek fark olmayacaktır... Kendi varlığının anlamını bilmeden, mantığın ve rasyonel düşüncenin ne olduğunu söyleyerek, en mantık dışı şeyin yapıldığını ise genellikle kaçırır insan... Akıl ve mantık çoğunluğun takdiri midir? Cevap “evet” ise, onlar asla mutlak olamazlar. Bunu kabul eden ise, kendisine mantıklı gelen birçok şeyin kolaylıkla delilik olabileceğini kabul etmiş olur... Cevap “hayır” ise ve onlar mutlak ve sabit kavramlarsa, onları sınırlı varlıkların asla tanımlayamayacağı, bunu deneyenin kendini tanrı ilan etmiş olacağı da nettir; ki etmiş olanların sayılarının günümüzde “çok tanrılı dönem”de olduğundan fazla olduğu görülebilmektedir... Bu durumda tek gerçek bilgi, “bilmediğinin bilgisi” olacaktır...

Rasyonalizm ve akılcılığın hedefi ile varlıksal ilişkinin ereği aynıdır : Deneyimleme yoluyla bilme. Ancak bu deneyimleme “deneyimleyen şuur”a özel olması bakımından “nesnelerin deneyimlenmesi”nden farklı olacağından; parmakla gösterilmek yerine sadece yolu işaret edilebilir. Bu, uygulayan için en rasyonel, akılcı, mantıklı ve saf yoldur, bilimdir... Uygulamayan için ise sadece hikaye ve masal...

Dilediğince ve sonsuza kadar rüya görme özgürlüğü, insanın en temel özgürlüğüdür... İnsanın kendi rüyasını bırakmak istememesi doğaldır. Hatta rüyadaki rolü ne kadar çarpıcıysa, ondan vaz geçmesi ve “bu bir rüya” demesi de o derece güç olacaktır. Rüyasında insanın canı da acır, yediğinin tadını da alır, sesleri de duyar. İşte bu nedenle dokunduğu, hissettiği ve iyi bir role sahip olduğu bir rüyadan vaz geçmek istemez...

Eski Yunus’un “varlıksal bilgi ve hal” yerine bir çuval buğdayı tercih ettiği gibi; dönüştüren bir ilişki yerine bir çuval bilgi buğdayı tarafından cezbediliriz çoğunlukla...

Beşer, evrende uykuya en düşkün varlıktır...

Gece gözünü kapar ve uyur...

Gündüz gözünü açar ve uyur...

Uyanmanın ön koşulu “rüya görüyor olduğunun farkında olmak”tır...

***

Şekil boşluğu kapsayamaz... “Mutlak” ve “Şekilsiz” üzerine düşünen ama şekil (ego) ve sınır (ekol) sahibi olmaktan vaz geçmek istemeyen insan, amacı ile çelişir...

Mutlak Olan’ı ne Ali, ne de Veli bilebilecektir...

Ali ve Veli O’nun aldığı sınırların adıdır zaten...

Varlıksal bir ilişki; uyanmayı dileyen bir şuura verilen paha biçilmez cevaptır...

Bu ilişki, insanı, kendi kendine katamayacağı yegane şey olan “yokluk”a getirir...

Bu “yokluk”un bir kapı olduğu söylenir...

Varlık kapısını yokluk anahtarı açacak,

Varlık anahtarıyla açılan her kapı, yokluğa çıkacaktır...

Çağrı Dörter

cdorter@gmail.com

 

---